Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động quản lý và phát triển bộ sưu tập
Trên thực tế, hoạt động của bất kỳ tổ chức nào cũng luôn chịu những ảnh hưởng nhất định từ các yếu tố bên trong và ngoài đơn vị. Đặc biệt trong tình hình phát triển chung hiện nay, cụ thể là sự gia tăng về ...
Trên thực tế, hoạt động của bất kỳ tổ chức nào cũng luôn chịu những ảnh hưởng nhất định từ các yếu tố bên trong và ngoài đơn vị. Đặc biệt trong tình hình phát triển chung hiện nay, cụ thể là sự gia tăng về nguồn cũng như loại hình thông tin, sự phát triển của khoa học công nghệ đã có những tác động đến hoạt động thông tin – thư viện nói chung, mà trong đó Trung tâm Thông tin – Học liệu, Đại học Đà Nẵng không là một ngoại lệ.
Đến nay được chính thức thành lập từ hai Trung tâm trực thuộc, với gần 7 năm hoạt động, Trung tâm đã ngày một phát triển các hoạt động của mình nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin của các nhóm đối tượng người dùng. Trong đó cần phải kể đến nguồn tài nguyên thông tin phong phú, đa dạng được tập hợp và tổ chức dưới hình thức các bộ sưu tập khác nhau đã góp phần quan trọng trong việc ngày một nâng cao hiệu quả hoạt động thông tin tại Trung tâm. Trong suốt thời gian hoạt động vừa qua, công tác phát triển bộ sưu tập đã dần được ổn định và hoàn thiện thông qua chính sách cụ thể. Tuy nhiên, trong môi trường phát triển chung của đơn vị, hoạt động này không tránh khỏi những yếu tố tác động của môi trường học tập và nghiên cứu, vấn đề tài chính, triển khai hoạt động và các vấn đề liên quan khác.
Các yếu tố thuộc môi trường hoạt động chung
Thông thường hoạt động của các đơn vị, tổ chức nói chung hay các cơ quan thông tin nói riêng luôn phải chịu những tác động nhất định – ở các mức độ khác nhau từ phía nền kinh tế quốc gia hay quốc tế. Ví như, nếu nền kinh tế quốc gia không được phát triển, ngân sách hoạt động của các đơn vị này có thể sẽ bị cắt giảm; hoặc sự thay đổi của tỉ giá hối đoái tiền tệ có những ảnh hưởng đến hoạt động đặt mua tài liệu từ các nhà cung cấp, nhà xuất bản ở nước ngoài. Điều đó đã có những ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động phát triển bộ sưu tập của thư viện. Cụ thể:
* Sự thiếu hụt về tài chính: thậm chí với việc tập trung phần lớn kinh phí cho hoạt động vẫn không đủ tiền để đặt mua tất cả các loại tài liệu mà nhà quản lý có thể lựa chọn cho bộ sưu tập.
* Trong điều kiện kinh tế đó đòi hỏi người quản lý thông tin cần phải thiết thực hơn trong việc lập kế hoạch và báo cáo, giải trình; cũng như đảm bảo tính hiệu quả đối với hoạt động của thư viện. Do vậy bộ sưu tập không còn quan trọng khi hoạt động quản lý và phát triển bộ sưu tập cần phải được giải trình đối với các nhà tài trợ
* Thêm vào đó những thay đổi và phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ cũng ảnh hưởng đến phương thức quản lý hoạt động này. Thư viện sẽ không còn tập trung vào việc quản lý và phát triển các tài nguyên theo truyền thống cũ mà trở nên quan trọng hơn vào việc làm thế nào để truy cập thông tin, cũng như quản lý nội dung.
Chính vì các yếu tố đó mà một lần nữa khẳng định yếu tố môi trường hoạt động xung quanh luôn có ảnh hưởng cơ bản đối với việc quản lý, đặc biệt đối với phát triển bộ sưu tập. Trước hết cần phải tính đến những thay đổi chung đối với hoạt động thông tin – thư viện trên thế giới cũng như trong phạm vi quốc gia. Ở đó, phương thức hoạt động của thư viện và các trung tâm thông tin đang từng bước chuyển mình từ truyền thống sang hiện đại; đòi hỏi sự thay đổi của các yếu tố trong toàn bộ hệ thống.
Là một Trung tâm thông tin được hình thành dưới mô hình thư viện điện tử đầu tiên có mặt trong hệ thống thư viện các trường đại học của quốc gia, Trung tâm Thông tin – Học liệu cũng không nằm ngoài những tác động của môi trường hoạt động thông tin nói chung cũng như những tác động từ môi trường đào tạo của Đại học Đà Nẵng. Cụ thể trong những năm vừa qua, với số lượng sinh viên ngày càng tăng, nhu cầu phát triển đào tạo dẫn đến sự thay đổi phong phú, đa dạng trong phương thức giảng dạy cũng như chuyên ngành đào tạo; điều đó đòi hỏi việc khai thác và sử dụng thư viện cũng được nâng cao tính hiệu quả, phong phú và đa dạng trong nội dung tài liệu phục vụ – nhưng những yêu cầu cần phải phù hợp với nguồn kinh phí hoạt động chung của nhà trường. Thêm vào đó, sự ảnh hưởng của khoa học công nghệ, mang đến sự phát triển của các phương tiện điện tử, cũng như các nguồn tài nguyên trực tuyến được đánh giá phù hợp...dẫn đến sự phức tạp và thách thức mà đơn vị phải đối mặt với môi trường xung quanh nhằm đảm bảo hoạt động của mình.
Bên cạnh đó, cùng với các Thư viện trường thành viên, Trung tâm không chỉ phục vụ trong phạm vi Đại học Đà Nẵng mà còn mở rộng đối tượng phục vụ ra cộng đồng bên ngoài, trong khu vực phù hợp với yêu cầu phát triển chung. Ngoài việc nội dung tài liệu đáp ứng các chuyên ngành đào tạo, nhất thiết cũng cần phải đáp ứng nhu cầu thông tin về các vấn đề kinh tế, xã hội, văn hóa,...đang được quan tâm khác bởi các nhóm đối tượng mở rộng bên ngoài.
Để đáp ứng được nhu cầu phát triển của các thay đổi trên thì kinh phí hoạt động cũng trở thành mối quan tâm đối với hoạt động thông tin thư viện tại Trung tâm; và có những ảnh hưởng trực tiếp nhất định đến việc lựa chọn, đặt mua và bổ sung các nguồn tài nguyên thông tin đưa vào phục vụ. Hơn nữa, với nguồn kinh phí phụ thuộc từ nhiều nguồn khác nhau đòi hỏi cán bộ làm công tác bổ sung cũng như các nhà quản lý có cái nhìn toàn diện hơn trong việc đưa ra các chính sách phát triển sưu tập tài nguyên của đơn vị một cách hợp lý để vẫn đảm bảo đáp ứng nhu cầu thông tin của người dùng, khả năng duy trì hoạt động của Trung tâm. Trong khi đơn vị càng đảm bảo khả năng cung cấp thông tin của mình nhằm đáp ứng nhu cầu và duy trì người dùng, thì các nguồn tài chính sử dụng để mua tài liệu hay quyền truy cập thông tin (đối với các tài nguyên điện tử) càng trở nên hạn chế. Chính vì thế mà nghiên cứu định hướng chiến lược cần phù hợp với các phương thức, công cụ quản lý trong môi trường hiện tại. Thế nên đôi khi sự thiếu hụt về kinh phí không tránh khỏi, dẫn đến việc tỷ lệ hóa các bộ sưu tập với các mục đích và chính sách phục vụ khác nhau – trở thành một hoạt động quan trọng đối với người quản lý cũng như người trực tiếp làm công tác bổ sung tài liệu khi điều đó ảnh hưởng đến chính sách lựa chọn cũng như quá trình tiến hành bổ sung tài liệu. Vấn đề này sẽ được bàn luận chi tiết hơn ở phần tiếp theo.
Yếu tố tài chính, kinh phí hoạt động
Những tác động của môi trường được trình bày ở trên vô hình chung đã đưa chúng ta đến với một lĩnh vực khác rất quan trọng đối với hoạt động phát triển bộ sưu tập của thư viện – đó chính là vấn đề kinh phí và quản lý tài chính. Thực tế cho thấy bất cứ hoạt động riêng lẻ nào trong quá trình phát triển bộ sưu tập đều phụ thuộc vào tính khả thi của các nguồn kinh phí. Ngân sách tài chính không phải lúc nào cũng đáp ứng được nhu cầu của người dùng. Do vậy, ngân sách này cần phải đảm bảo tính cân đối giữa các loại hình/khổ mẫu tài liệu và hình thức truy cập nhằm đáp ứng nhu cầu người dùng. Chính vì vậy đòi hỏi thư viện cần lên kế hoạch để kinh phí bổ sung tài liệu của mình đáp ứng được:
* Sự phong phú và đa dạng của loại hình và chủ đề tài liệu đối với các chuyên ngành đào tạo khác nhau
* Sự phân phối tài liệu hợp lý đảm bảo nhu cầu truy nhập thông tin
Đồng thời, nguồn kinh phí hoạt động này còn thay đổi theo thời gian. Nó đòi hỏi cần đáp ứng về loại hình, phù hợp với những thay đổi trong quá trình bổ sung tài liệu...phụ thuộc vào phương tiện, loại tài liệu, thị trường sách, các yếu tố ưu tiên của cơ quan chủ quản,... Đối với Trung tâm Thông tin – Học liệu, Đại học Đà Nẵng, được hình thành từ kết quả dự án liên kết giữa Tổ chức từ thiện Đại Tây Dương và Đại học Đà Nẵng, trong thời gian gần năm năm đầu hoạt động, kinh phí sử dụng để bổ sung và phát triển bộ sưu tập của Trung tâm đều từ nguồn tài trợ của dự án và một phần bao cấp của Đại học Đà Nẵng. Điều đó được thể hiện khá rõ với số lượng lớn tài liệu chuyên ngành và tham khảo ngoại văn được đưa vào phục vụ các nhóm đối tượng người dùng khác nhau. Tuy nhiên, trong hơn một năm trở lại đây, với một số thay đổi về hình thức quản lý và phân bổ kinh phí hoạt động thường niên đến từng đơn vị của cơ quan chủ quản, đã phần nào tạo nên những tác động hạn chế đến kinh phí hoạt động của Trung tâm nói chung; công tác phát triển bộ sưu tập nói riêng.
Hoạt động của Trung tâm
Với những ảnh hưởng từ các yếu tố môi trường và tài chính, hoạt động của Trung tâm cũng có những thay đổi nhất định. Điều đó đồng thời cũng góp phần tạo nên những tác động đối với quá trình xây dựng và phát triển bộ sưu tập tại Trung tâm. Bởi hơn bao giờ hết, để công tác phát triển bộ sưu tập được thực hiện một cách có hiệu quả, đáp ứng đúng nhu cầu của người dùng thì trước hết cần thiết phải hiểu rõ các lĩnh vực liên quan đến hoạt động thông tin thư viện tại Trung tâm; hay nói một cách khác là cần hiểu rõ thực trạng hoạt động của Trung tâm như: nhu cầu thông tin của người dùng, phản ứng của nhân viên thư viện đối với tình hình yêu cầu, kinh phí hoạt động,... Và điều quan trọng nhất để đánh giá nhu cầu thông tin của người dùng đòi hỏi Trung tâm quay lại phân tích chính môi trường Trung tâm đang hoạt động.
Cụ thể Trung tâm là đơn vị thông tin độc lập trực thuộc Đại học Đà Nẵng, với thời gian đầu hoạt động nhằm mục đích cung cấp thông tin nghiên cứu khoa học cho các đối tượng trong phạm vi Đại học Đà Nẵng. Tuy nhiên, cùng tồn tại song song với các trường, Trung tâm chỉ tập trung bổ sung và xây dựng nguồn tài nguyên của mình phục vụ nhu cầu tham khảo (thay vì kết hợp và chú trọng phục vụ nhiều bản giáo trình như các thư viện trường thành viên). Đồng thời, nội dung tài liệu cần đảm bảo đáp ứng nhu cầu thông tin của tất cả các chuyên ngành đào tạo trong phạm vi Đại học Đà Nẵng. Đến năm 2005, với việc đưa vào hoạt động Trung tâm Học liệu – trực thuộc khuôn viên trường Đại học Bách khoa – một số chính sách phát triển tài liệu cũng được điều chỉnh và thay đổi cho phù hợp. Vì trong thời gian này, việc sát nhập thư viện trường Đại học Bách khoa chung vào Trung tâm, đòi hỏi đơn vị cần phát triển nguồn giáo trình để phục vụ sinh viên trực thuộc trường. Bên cạnh đó, được tài trợ với quy mô hoạt động của thư viện điện tử với sự trang bị và hỗ trợ của các thiết bị công nghệ thông tin, ngoài các tài liệu bản in, tài nguyên của Trung tâm cũng được phát triển mở rộng sang các loại hình khác như cơ sở dữ liệu điện tử, tài liệu nghe nhìn,... Bên cạnh đó, cần phải kể đến sự có mặt đáng kể nguồn sách được phát triển từ các nhà tài trợ, các nguồn sách tặng từ các tổ chức, dự án hợp tác trong và ngoài nước đã góp phần làm phong phú và đa dạng hơn về cả nội dung và hình thức của các bộ sưu tập có mặt tại Trung tâm.
Các nhà quản lý và kiểm duyệt
Một yếu tố cuối cùng cần được đề cập cũng có ảnh hưởng đến quá trình phát triển bộ sưu tập tài liệu, đó chính là các cấp quản lý tham gia quyết định vào hoạt động lựa chọn và bổ sung tài liệu. Với cơ chế hoạt động hiện nay, quá trình lựa chọn và bổ sung tài liệu cho bộ sưu tập thư viện phải đi qua các thủ tục hành chính, phê duyệt,... từ các cấp và phòng ban liên quan. Điều đó cũng có những tác động đến chính sách phát triển trên cơ sở các quan điểm khác nhau của các đối tượng này lên loại và nội dung tài liệu được dự kiến bổ sung. Ngoài ra, họ cũng góp phần tác động đến nguồn kinh phí được cấp nhằm phát triển tài nguyên thông tin của đơn vị.
Trên cơ sở các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động quản lý và phát triển bộ sưu tập đã được đề cập; nhằm mục đích ngày một nâng cao chất lượng hoạt động thông tin của đơn vị, đảm bảo tính hiệu quả của tài nguyên thông tin trong bối cảnh phát triển chung; đòi hỏi cơ quan thông tin cần thiết xây dựng cho mình định hướng chiến lược phát triển bộ sưu tập một cách hợp lý. Định hướng đó cần đáp ứng được nhu cầu thông tin của các nhóm đối tượng người dùng, cũng như phù hợp với những thay đổi và phát triển chung của môi trường, vấn đề tài chính, đối tượng người dùng,... trong môi trường cơ quan tồn tại, hoạt động và phát triển.